పరిచయం
DArticles: Oct 02: భారత వాయుసేనలో (IAF) 60 సంవత్సరాలకు పైగా సేవలందించిన సోవియట్ రూపకల్పన మిగ్-21 (MiG-21) యుద్ధ విమానం, ఇప్పుడు చరిత్రలో ఒక అధ్యాయంగా మారింది. 1963లో IAFలో చేరిన ఈ విమానం, దేశంలోని యుద్ధ విమానాలలో రెండు మూడవవంతు భాగాన్ని కలిగి ఉండేది. హిందుస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (HAL) ద్వారా లైసెన్స్తో తయారు చేయబడిన ఈ విమానం, భారతదేశ రక్షణ చరిత్రలో అనిర్వచనీయమైన పాత్ర పోషించింది. సెప్టెంబర్ 26, 2025న చండీగఢ్ వాయుసేనా ఆధారం (AFS)లో జరిగిన వీడ్కోలు కార్యక్రమంతో, చివరి రెండు మిగ్-21 స్క్వాడ్రన్లు పదవీ విరమణ పొందాయి. ఈ సంఘటనతో IAFలోని యుద్ధ విమాన స్క్వాడ్రన్ల సంఖ్య 42 నుంచి 29కి తగ్గింది.
చరిత్ర మరియు యుద్ధాల్లో పాత్ర
మిగ్-21ని మొదట 1959లో సోవియట్ యూనియన్ ప్రవేశపెట్టింది, కానీ భారత్లో 1963లో IAFలో చేరడంతో దాని యుగం ప్రారంభమైంది. 1965 మరియు 1971 పాకిస్తాన్తో జరిగిన యుద్ధాల్లో ఈ విమానం కీలక పాత్ర పోషించింది. ముఖ్యంగా 1971 యుద్ధంలో, మిగ్-21లు మల్టీ-రోల్ కాంబాట్ విమానాలుగా మారాయి. ఢాకాలోని గవర్నర్ హౌస్పై లో-లెవెల్ నైట్ స్ట్రైక్లు చేపట్టాయి, పాకిస్తాన్ ఉక్కిరిబిడ్డ చేస్తూ భారత విజయానికి దోహదపడ్డాయి.
భారత్ మొత్తం 872 మిగ్ విమానాలను 1966-1980 మధ్య కొనుగోలు చేసింది. దాని వేగం (మాక్ 2.05), ఎత్తైన ఎత్తులో ఎక్కుదల శక్తి మరియు విభిన్న ఉపయోగాలు (ఇంటర్సెప్టర్ నుంచి గ్రౌండ్ అటాక్ వరకు) కారణంగా పైలట్లు దానిని “క్లెవర్ బర్డ్”గా పిలిచేవారు. నివృత్త ఎయిర్ మార్షల్ పృథ్వీ సింగ్ బ్రార్ ప్రకారం, యుద్ధంలో దాని సామర్థ్యం అద్భుతం. 2000లలో “బిసన్” అప్గ్రేడ్లతో రాడార్, మిస్సైల్స్ మరియు ఎలక్ట్రానిక్స్ మెరుగులు చేయబడ్డాయి, దాని సేవా కాలాన్ని పొడిగించాయి.
“ఫ్లైయింగ్ కాఫిన్” అనే బూడిద
మిగ్-21 యొక్క మరో ముఖం దాని యాపదలు. “ఫ్లైయింగ్ కాఫిన్” (పిల్లల కుండలు) అనే బూడిద పేరు దాని అధిక క్రాష్ రేట్కు కారణం. 1971-72 నుంచి 2012 ఏప్రిల్ వరకు 482 క్రాష్లు జరిగాయి, వీటిలో 171 పైలట్లు, 39 సివిలియన్లు మరియు 8 సర్వీస్ సిబ్బంది మరణించారు. మానవ లోపాలు, ఇంజన్ సమస్యలు (అస్థిరమైన ట్యుర్బోజెట్) మరియు అధిక ల్యాండింగ్ స్పీడ్ కారణాలు. భారతీయ వేసవిలో కాక్పిట్ ఎయిర్-కండిషనింగ్ లేకపోవడం కూడా సమస్యలు తెచ్చింది. ఈ యాపదలు ఉద్యమాలకు దారితీశాయి, కానీ రక్షణ మంత్రిత్వ శాఖ దాదాపు 10 సంవత్సరాలకు ఒకసారి మాత్రమే సమీక్షలు చేసింది.
పదవీ విరమణ: చివరి వేయి
సెప్టెంబర్ 26, 2025న చండీగఢ్ AFSలో జరిగిన గ్రాండ్ ఫెయిర్వెల్ సెరిమోనీలో రక్షణ మంత్రి రాజ్నాథ్ సింగ్ పాల్గొన్నారు. మొదటి మిగ్-21లు అదే ఆధారంలో 1963లో ల్యాండ్ అయ్యాయి, కానీ ఇప్పుడు చివరి ఫ్లైట్తో వీడ్కోలు పలికారు. ఈ సంఘటన “ఎన్ ఆఫ్ యాన్ ఎరా”గా పేర్కొనబడింది, 62 సంవత్సరాల సేవను గుర్తుచేస్తూ. మిగ్-21లు భారత్-రష్యా రక్షణ బంధాలను బలోపేతం చేశాయి మరియు దేశీయ విమాన ఉత్పత్తి ఇండస్ట్రీని ప్రారంభించాయి.
వారసత్వం మరియు భవిష్యత్తు ప్రభావాలు
మిగ్-21 భారత వాయుసేనకు “బ్యాక్బోన్”గా ఉండి, దేశ ఏరోస్పేస్ టెక్నాలజీని అభివృద్ధి చేసింది. అయితే, దాని యాపదలు మరియు నిర్వహణ సమస్యలు (అధిక మెయింటెనెన్స్ సైకిళ్లు) దాని చిత్రాన్ని మసకబారించాయి. ప్రత్యామ్నాయాలైన లైట్ కాంబాట్ ఏర్క్రాఫ్ట్ (LCA) తక్కువ స్క్వాడ్రన్లతో ఆలస్యమవుతున్నారు, దీనివల్ల IAF యుద్ధ సామర్థ్యం ప్రభావితమవుతోంది. భవిష్యత్తులో, భారత్ స్వదేశీ ఆయుధ ఉత్పత్తిని (అట్మనీర్ భారత్) బలోపేతం చేస్తూ, రాఫెల్, తేజస్ వంటి కొత్త విమానాలపై ఆధారపడాలి.
| అంశం | వివరాలు |
| చేరిక | 1963, IAFలో |
| సేవా కాలం | 62 సంవత్సరాలు (1963-2025) |
| కొనుగోళ్లు | 872 యూనిట్లు (1966-1980) |
| యుద్ధాలు | 1965, 1971 (పాకిస్తాన్తో) |
| క్రాష్లు | 482 (1971-2012), 171 పైలట్ల మరణాలు |
| చివరి ఫ్లైట్ | సెప్టెంబర్ 26, 2025, చండీగఢ్ |
| ప్రస్తుత ప్రభావం | IAF స్క్వాడ్రన్లు: 29/42 |
మిగ్-21 యొక్క వీడ్కోలు భారత రక్షణ చరిత్రలో ఒక మైలురాయి. దాని సాహసాలు ఎప్పటికీ గుర్తుంచుకుంటాం.