గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పారిశుద్ధ్యాన్ని మెరుగుపరిచేందుకు కేంద్ర ప్రభుత్వం అమలు చేస్తున్న స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ (గ్రామీణ్) రెండో దశకు మరోసారి గడువు పొడిగించింది. ఈ పథకాన్ని 2028 మార్చి 31 వరకు కొనసాగించేందుకు ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ అనుమతి ఇచ్చింది. మిగిలిన గ్రామాలన్నింటికీ ఓడీఎఫ్ ప్లస్ (ODF Plus) గుర్తింపు కల్పించడమే లక్ష్యంగా ఈ నిర్ణయం తీసుకుంది. ఈ పథకం కోసం 2027-28 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో సుమారు రూ.7,000 కోట్లు కేటాయించే అవకాశం ఉంది.
2028 మార్చి 31 వరకు గడువు
స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ గ్రామీణ్ రెండో దశను తొలుత 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరం వరకు అమలు చేయాలని నిర్ణయించారు. అనంతరం 15వ ఆర్థిక సంఘం కాలపరిమితికి అనుగుణంగా గడువును పొడిగించారు. ప్రస్తుతం ఈ పథకం 2026-27 వరకు అమలులో ఉండగా, తాజాగా 2028 మార్చి 31 వరకు పొడిగించేందుకు కేంద్రం అనుమతి ఇచ్చింది.
ఈ మేరకు కేంద్ర జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని తాగునీరు, పారిశుద్ధ్య విభాగం (DDWS) ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖను గడువు పొడిగించాలని కోరింది. దీనికి ఆర్థిక శాఖ ఆమోదం తెలిపినట్లు ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ కథనం వెల్లడించింది.
అయితే ఈసారి ఇచ్చిన గడువును తుది గడువుగా పరిగణించాలని కేంద్రం స్పష్టం చేసింది. 2028 మార్చి 31 తర్వాత మరోసారి కాలపరిమితి పొడిగింపును పరిశీలించబోమని ఆర్థిక శాఖ పేర్కొన్నట్లు నివేదిక తెలిపింది.
5.70 లక్షల గ్రామాలకు ODF Plus గుర్తింపు
స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ గ్రామీణ్ రెండో దశలో దేశవ్యాప్తంగా గ్రామాలను ఓడీఎఫ్ ప్లస్ స్థాయికి తీసుకురావడంపై ప్రభుత్వం దృష్టి పెట్టింది. అందుబాటులో ఉన్న పథకం డ్యాష్‌బోర్డ్ సమాచారం ప్రకారం దేశంలోని మొత్తం 5.86 లక్షల గ్రామాల్లో 5.70 లక్షల గ్రామాలకు ఇప్పటికే ODF Plus గుర్తింపు లభించింది.
అంటే ఇంకా సుమారు 16 వేల గ్రామాలకు ఈ గుర్తింపు రావాల్సి ఉంది. ఈ గ్రామాల్లో అవసరమైన పారిశుద్ధ్య సదుపాయాలు కల్పించి, నిర్దేశించిన ప్రమాణాలను పూర్తి చేయాల్సి ఉంటుంది.
ODF Plus అంటే కేవలం మరుగుదొడ్ల నిర్మాణం మాత్రమే కాదు. ఇప్పటికే సాధించిన బహిరంగ మలవిసర్జన రహిత స్థితిని కొనసాగించడంతో పాటు, ఘన వ్యర్థాలు, ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణకు తగిన ఏర్పాట్లు చేయడం, గ్రామాలను పరిశుభ్రంగా ఉంచడం కూడా ఇందులో భాగం.
ODF Plus గ్రామానికి ఉండాల్సిన ప్రమాణాలివే
ఒక గ్రామానికి ODF Plus గుర్తింపు ఇవ్వాలంటే కొన్ని ముఖ్యమైన ప్రమాణాలను పాటించాలి.
- గ్రామంలో ఇప్పటికే సాధించిన బహిరంగ మలవిసర్జన రహిత స్థితిని కొనసాగించాలి.
- చెత్త సేకరణ, ఘన వ్యర్థాల నిర్వహణకు తగిన వ్యవస్థ ఉండాలి.
- మురుగునీరు, ఇతర ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణకు ఏర్పాట్లు చేయాలి.
- బహిరంగ ప్రదేశాల్లో చెత్త పేరుకుపోకుండా చూడాలి.
- నిల్వ ఉన్న మురుగునీరు, ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలను తొలగించాలి.
- పారిశుద్ధ్యంపై ప్రజల్లో అవగాహన పెంచాలి.
ఈ ప్రమాణాలన్నింటినీ సాధించిన గ్రామాలకు ODF Plus మోడల్ హోదా కల్పిస్తారు. గ్రామాల్లో పరిశుభ్రతను కొనసాగించడం, ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడం ఈ కార్యక్రమంలో కీలక అంశాలు.
పథకానికి రూ.7,000 కోట్ల నిధుల కేటాయింపు?
స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ గ్రామీణ్ రెండో దశకు 2020లో కేంద్ర ప్రభుత్వం మొత్తం రూ.1,40,881 కోట్ల వ్యయ ప్రణాళికను ఆమోదించింది. ఇందులో రూ.52,497 కోట్లు తాగునీరు, పారిశుద్ధ్య విభాగం బడ్జెట్ నుంచి సమకూర్చాల్సి ఉండగా, మిగిలిన నిధులను 15వ ఆర్థిక సంఘం కేటాయింపులు, మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ పథకం, ఇతర ఆదాయ మార్గాల ద్వారా సమకూర్చాలని నిర్ణయించారు.
2020-21 నుంచి 2025-26 వరకు ఈ పథకంపై తాగునీరు, పారిశుద్ధ్య విభాగం బడ్జెట్ నుంచి రూ.28,726 కోట్లు ఖర్చు చేశారు. 2026-27 ఆర్థిక సంవత్సరానికి రూ.7,192 కోట్లు కేటాయించారు.
తాజా గడువు పొడిగింపుతో 2027-28 కేంద్ర బడ్జెట్‌లో ఈ పథకానికి సుమారు రూ.7,000 కోట్ల నిధులు కేటాయించే అవకాశం ఉందని నివేదిక పేర్కొంది. అయితే ఈ మొత్తం తుది బడ్జెట్ కేటాయింపు కాదు. బడ్జెట్ ప్రకటనలో అధికారికంగా వెల్లడించిన తర్వాతే స్పష్టత వస్తుంది.
కేంద్రం, రాష్ట్రాల మధ్య నిధుల వాటా
స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ గ్రామీణ్ రెండో దశలో కేంద్రం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కలిసి నిధులు సమకూరుస్తాయి. అయితే రాష్ట్రాల వర్గీకరణను బట్టి ఈ నిధుల వాటా మారుతుంది.
- ఈశాన్య రాష్ట్రాలు, హిమాలయ రాష్ట్రాలు, జమ్మూకశ్మీర్‌కు 90:10 నిష్పత్తిలో కేంద్రం, రాష్ట్రాలు నిధులు సమకూరుస్తాయి.
- మిగిలిన రాష్ట్రాలకు 60:40 నిష్పత్తి వర్తిస్తుంది.
- కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలకు 100 శాతం నిధులను కేంద్ర ప్రభుత్వమే అందిస్తుంది.
ఈ విధానం ద్వారా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో మరుగుదొడ్ల నిర్వహణ, చెత్త సేకరణ, మురుగునీటి నిర్వహణ వంటి పనులకు ఆర్థిక సహాయం అందుతుంది.
గ్రామీణ పారిశుద్ధ్యానికి రెండో దశ ఎందుకు కీలకం?
స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్‌ను 2014 అక్టోబర్ 2న ప్రారంభించారు. 2019 అక్టోబర్ 2 నాటికి దేశాన్ని బహిరంగ మలవిసర్జన రహితంగా మార్చడం తొలి దశ లక్ష్యం. ఈ కార్యక్రమం కింద గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో 10 కోట్లకు పైగా వ్యక్తిగత మరుగుదొడ్లు నిర్మించినట్లు కేంద్ర గణాంకాలు వెల్లడిస్తున్నాయి.
తొలి దశలో మరుగుదొడ్ల నిర్మాణంపై ప్రధానంగా దృష్టి పెట్టగా, రెండో దశలో వాటి వినియోగం, నిర్వహణతో పాటు గ్రామాల్లో ఘన, ద్రవ వ్యర్థాల నిర్వహణకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. గ్రామాల్లో చెత్త పేరుకుపోకుండా చూడటం, మురుగునీటిని సక్రమంగా నిర్వహించడం, ప్రజలకు పరిశుభ్రమైన వాతావరణం కల్పించడం లక్ష్యాలుగా పెట్టుకున్నారు.
ప్రస్తుతం గడువు 2028 మార్చి వరకు పొడిగించడంతో మిగిలిన గ్రామాల్లో అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాలను ఏర్పాటు చేసేందుకు ప్రభుత్వాలకు అదనపు సమయం లభించనుంది. అయితే నిర్ణీత గడువులోగా అన్ని గ్రామాలకు ODF Plus గుర్తింపు కల్పించడం కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు కీలక సవాలుగా మారనుంది.