D-News: భారత ప్రముఖ సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రవేత్త, ప్రొఫెసర్ దీపక్ ధర్ ప్రతిష్ఠాత్మక 2026 డిరాక్ మెడల్కు ఎంపికయ్యారు. సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్ర రంగంలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యున్నత గౌరవాల్లో ఒకటిగా భావించే ఈ పురస్కారం, గణాంక భౌతిక శాస్త్రం మరియు సంక్లిష్ట వ్యవస్థలపై దీపక్ ధర్ చేసిన విశేష పరిశోధనలకు లభించిన అరుదైన గుర్తింపుగా నిలిచింది. బెంగళూరులోని **ఇంటర్నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ థియొరిటికల్ సైన్సెస్ (ICTS-TIFR)**లో INSA విశిష్ట ప్రొఫెసర్గా పనిచేస్తున్న దీపక్ ధర్కు గణాంక భౌతిక శాస్త్రంలో విశేష అనుభవం ఉంది. సంక్లిష్ట వ్యవస్థలు ఎలా పనిచేస్తాయి, వాటిలో చిన్న మార్పులు పెద్ద పరిణామాలకు ఎలా దారితీస్తాయి అనే అంశాలపై ఆయన చేసిన పరిశోధనలు ప్రపంచవ్యాప్తంగా శాస్త్రవేత్తల దృష్టిని ఆకర్షించాయి.
పాల్ డిరాక్ పేరుతో ప్రదానం చేసే డిరాక్ మెడల్ను ఇంటర్నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ థియొరిటికల్ ఫిజిక్స్ (ICTP) అందిస్తుంది. సైద్ధాంతిక భౌతిక శాస్త్రంలో అత్యంత ప్రాధాన్యత కలిగిన పరిశోధనలు చేసిన శాస్త్రవేత్తలకు ఈ పురస్కారాన్ని అందజేస్తారు. దశాబ్దాలుగా భౌతిక శాస్త్ర పరిశోధనకు దీపక్ ధర్ అందించిన సేవలను గుర్తిస్తూ ఈసారి ఆయనను ఈ గౌరవానికి ఎంపిక చేశారు. దీపక్ ధర్ పరిశోధనల్లో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన అంశాల్లో అబీలియన్ శాండ్పైల్ మోడల్ ఒకటి. సాధారణంగా కనిపించే స్థానిక పరస్పర చర్యల నుంచి సంక్లిష్టమైన వ్యవస్థల ప్రవర్తన ఎలా ఉద్భవిస్తుందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ గణిత నమూనా ఉపయోగపడుతుంది.
ఈ పరిశోధన స్వయం-సంఘటిత క్లిష్టత (Self-Organised Criticality) అనే భావనను అర్థం చేసుకోవడంలో కూడా కీలక పాత్ర పోషించింది. ఒక వ్యవస్థ క్రమంగా ఒక క్లిష్ట స్థితికి చేరుకున్నప్పుడు, చాలా చిన్న మార్పు కూడా భారీ పరిణామాలకు దారితీయవచ్చు. ఇలాంటి సంక్లిష్ట ప్రవర్తనను గణితపరంగా విశ్లేషించడంలో దీపక్ ధర్ చేసిన కృషి గణాంక భౌతిక శాస్త్రంలో ముఖ్యమైన మైలురాయిగా నిలిచింది. దీపక్ ధర్ శాస్త్రీయ ప్రయాణం కూడా ప్రత్యేకమైనదే. ఆయన ఐఐటీ కాన్పూర్లో భౌతిక శాస్త్రాన్ని అభ్యసించి, అనంతరం అమెరికాలోని కాలిఫోర్నియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (Caltech) నుంచి పీహెచ్డీ పూర్తి చేశారు. విదేశాల్లో పరిశోధనా అనుభవం పొందిన తర్వాత భారత్కు తిరిగి వచ్చి, టాటా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫండమెంటల్ రీసెర్చ్ (TIFR)లో తన శాస్త్రీయ జీవితంలో కీలక భాగాన్ని కొనసాగించారు. అనంతరం ICTS వంటి ప్రముఖ సంస్థల్లో తన పరిశోధనలను కొనసాగించారు.
దీపక్ ధర్కు ఇప్పటికే అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక పురస్కారాలు లభించాయి. గణాంక భౌతిక శాస్త్రంలో అత్యున్నత అంతర్జాతీయ గౌరవాల్లో ఒకటైన బోల్ట్జ్మాన్ మెడల్తో పాటు భారత ప్రభుత్వం అందించే పద్మభూషణ్ పురస్కారం కూడా ఆయన అందుకున్నారు. ఇప్పుడు డిరాక్ మెడల్ ఆయన శాస్త్రీయ ప్రస్థానంలో మరో కీలక ఘట్టంగా నిలిచింది. ఈ పురస్కారం ICTSకు కూడా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యతను తీసుకొచ్చింది. సైద్ధాంతిక శాస్త్రాల్లో ఉన్నతస్థాయి పరిశోధనలకు బెంగళూరులోని ICTS ఒక ప్రముఖ కేంద్రంగా ఎదిగింది. గణాంక భౌతిక శాస్త్రం, ఘనీభవించిన పదార్థాల భౌతిక శాస్త్రం (Condensed Matter Physics) వంటి విభాగాల్లో ఇక్కడ విస్తృత పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి.
దీపక్ ధర్కు లభించిన ఈ అంతర్జాతీయ గుర్తింపు భారత శాస్త్రరంగానికి కూడా గర్వకారణం. భారత్లోని పరిశోధనా సంస్థల్లో జరుగుతున్న ప్రాథమిక శాస్త్రీయ పరిశోధనలు ప్రపంచ స్థాయిలో ఎంతటి ప్రభావాన్ని చూపగలవో ఈ పురస్కారం మరోసారి నిరూపించింది. గతంలో ICTSకు చెందిన ప్రముఖ భౌతిక శాస్త్రవేత్త ప్రొఫెసర్ అశోక్ సేన్ కూడా 2014లో డిరాక్ మెడల్ అందుకున్నారు. అందువల్ల 2026 డిరాక్ మెడల్ కేవలం ప్రొఫెసర్ దీపక్ ధర్ వ్యక్తిగత విజయంగా మాత్రమే చూడలేం. సంక్లిష్ట భౌతిక వ్యవస్థలను అర్థం చేసుకోవడంలో ఆయన దశాబ్దాలుగా చేసిన మేధోపరమైన కృషికి ఇది ప్రపంచస్థాయి గుర్తింపు. అదే సమయంలో, ప్రాథమిక శాస్త్ర పరిశోధనకు నిరంతర ప్రోత్సాహం, పెట్టుబడి ఎంత ముఖ్యమో కూడా ఈ పురస్కారం తెలియజేస్తోంది. భారత శాస్త్ర సమాజానికి దీపక్ ధర్ సాధించిన ఈ ఘనత ఒక గర్వకారణమైన సందర్భమే కాకుండా, భవిష్యత్ తరాల పరిశోధకులకు స్ఫూర్తినిచ్చే విజయగాథగా నిలిచిపోనుంది.