DNEWS :భారత అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ (ISRO) మరో కీలక విజయాన్ని సాధించింది. దేశ అంతరిక్ష ప్రయోగాల్లో ఎంతో ప్రాధాన్యం ఉన్న పీఎస్‌ఎల్‌వీ (PSLV) రాకెట్‌ మూడో దశలో మార్పులు చేసిన తర్వాత నిర్వహించిన గ్రౌండ్‌ స్టాటిక్‌ టెస్ట్‌ విజయవంతమైంది. నవంబర్‌ 12, 2026న శ్రీహరికోటలోని సతీష్‌ ధావన్‌ అంతరిక్ష కేంద్రంలో ఈ పరీక్షను నిర్వహించినట్లు ఇస్రో వెల్లడించింది. గతంలో వరుసగా రెండు పీఎస్‌ఎల్‌వీ మిషన్లలో మూడో దశ వద్ద సమస్యలు తలెత్తడంతో ఈ పరీక్షపై అంతరిక్ష రంగంలో ఆసక్తి నెలకొంది. ముఖ్యంగా రాకెట్‌ పనితీరు, భద్రత, తయారీ ప్రమాణాలను మరింత మెరుగుపరిచే దిశగా ఇస్రో కీలక మార్పులు చేపట్టింది. మరి అసలు పీఎస్‌ఎల్‌వీ మూడో దశలో ఏం సమస్యలు వచ్చాయి? ఇప్పుడు ఇస్రో చేసిన మార్పులేంటి? ఈ పరీక్ష విజయవంతం కావడం ఎందుకు ముఖ్యమో తెలుసుకుందాం.
PSLV రాకెట్‌ అంటే ఏమిటి?
పీఎస్‌ఎల్‌వీ పూర్తి పేరు పోలార్‌ శాటిలైట్‌ లాంచ్‌ వెహికల్‌ (Polar Satellite Launch Vehicle). భారతదేశం అభివృద్ధి చేసిన అత్యంత ముఖ్యమైన ఉపగ్రహ ప్రయోగ వాహనాల్లో ఇది ఒకటి. భూమి పరిశీలన ఉపగ్రహాలు, శాస్త్రీయ ఉపగ్రహాలు, నావిగేషన్‌ ఉపగ్రహాలు, ఇతర దేశాలకు చెందిన ఉపగ్రహాలను అంతరిక్ష కక్ష్యల్లోకి పంపడానికి దీనిని ఉపయోగిస్తారు.
చంద్రయాన్‌-1, మార్స్‌ ఆర్బిటర్‌ మిషన్, ఆదిత్య-L1 వంటి భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమాల్లో పీఎస్‌ఎల్‌వీ కీలక పాత్ర పోషించింది. ఒకే ప్రయోగంలో అనేక ఉపగ్రహాలను వేర్వేరు కక్ష్యల్లోకి పంపగల సామర్థ్యం కూడా దీనికి ఉంది. అందుకే ఈ రాకెట్‌ను ఇస్రోకు వర్క్‌హార్స్‌ అని పిలుస్తుంటారు.
మూడో దశలో ఎందుకు మార్పులు చేయాల్సి వచ్చింది?
పీఎస్‌ఎల్‌వీ సాధారణంగా నాలుగు దశలతో పనిచేస్తుంది. ఈ దశలు ఒక్కొక్కటిగా పనిచేస్తూ రాకెట్‌ను అవసరమైన వేగం, ఎత్తుకు తీసుకెళ్తాయి. ఇందులో మూడో దశను PS3 అని పిలుస్తారు. ఇది సాలిడ్‌ ప్రొపెల్లెంట్‌ ఆధారంగా పనిచేసే మోటార్‌ దశ.
2025 మే 18న జరిగిన PSLV-C61/EOS-09 మిషన్‌లో రాకెట్‌ మొదటి రెండు దశలు సాధారణంగానే పనిచేశాయి. అయితే మూడో దశలో సాలిడ్‌ మోటార్‌ పనిచేస్తున్న సమయంలో చాంబర్‌ ప్రెజర్‌ తగ్గినట్లు ఇస్రో గుర్తించింది. దీంతో రాకెట్‌ అనుకున్న విధంగా ప్రయాణాన్ని పూర్తి చేయలేకపోయింది. ఈ మిషన్‌లో భూమి పరిశీలన ఉపగ్రహమైన EOS-09ను కక్ష్యలోకి పంపాల్సి ఉంది.
ఆ తర్వాత 2026 జనవరి 12న జరిగిన PSLV-C62/EOS-N1 మిషన్‌లోనూ మూడో దశ చివరి సమయంలో సమస్య తలెత్తింది. రాకెట్‌ రోల్‌ రేట్లలో అసాధారణ మార్పులు నమోదయ్యాయి. అనంతరం దాని ప్రయాణ మార్గం కూడా మారడంతో ఉపగ్రహాలను నిర్దేశించిన కక్ష్యల్లోకి చేర్చడం సాధ్యపడలేదు.
ఈ రెండు ఘటనల తర్వాత మూడో దశ రూపకల్పన, ముడి పదార్థాల నాణ్యత, తయారీ విధానాలు, అసెంబ్లీ ప్రక్రియలు, తనిఖీ ప్రమాణాలను ఇస్రో సమగ్రంగా సమీక్షించింది. ఆ పరిశీలనల ఆధారంగా PS3 దశలో మార్పులు చేపట్టింది.
ఇస్రో చేసిన కీలక మార్పులు ఏమిటి?
మూడో దశను మరింత బలోపేతం చేసేందుకు ఇస్రో పలు అంశాలపై దృష్టి పెట్టింది. కేవలం ఒక భాగాన్ని మార్చడం మాత్రమే కాకుండా, మోటార్‌ రూపకల్పన నుంచి తయారీ, అసెంబ్లీ, రవాణా సమయంలో నిర్వహించే తనిఖీల వరకు పలు ప్రక్రియలను మెరుగుపరిచింది.
1. నాజిల్‌ రూపకల్పనలో మార్పులు: రాకెట్‌ మోటార్‌లో నాజిల్‌ (Nozzle) చాలా ముఖ్యమైన భాగం. ప్రొపెల్లెంట్‌ మండినప్పుడు ఏర్పడే వేడి వాయువులు నాజిల్‌ ద్వారా బయటకు వస్తాయి. ఈ వాయువుల ప్రవాహం వల్ల రాకెట్‌కు అవసరమైన థ్రస్ట్‌ లభిస్తుంది. ఈ భాగం రూపకల్పనలో అవసరమైన మార్పులు చేసి డిజైన్‌ మార్జిన్లను మెరుగుపరిచినట్లు ఇస్రో తెలిపింది.
2. మెకానికల్‌ కనెక్షన్ల బలోపేతం: మోటార్‌లోని వివిధ భాగాలు ఒకదానితో మరొకటి అనుసంధానమై ఉంటాయి. వాటిని కలిపే మెకానికల్‌ ఇంటర్‌ఫేస్‌లను మరింత బలంగా రూపొందించింది. ప్రయోగ సమయంలో ఏర్పడే ఒత్తిడి, కంపనాలను తట్టుకునేలా ఈ మార్పులు ఉపయోగపడతాయి.
3. సీలింగ్‌ వ్యవస్థలో అదనపు భద్రత: రాకెట్‌ మోటార్‌లో సీలింగ్‌ వ్యవస్థ కీలకం. ఏదైనా భాగం వద్ద వాయువులు లేదా ఇతర పదార్థాలు అనవసరంగా బయటకు వెళ్లకుండా ఇవి సహాయపడతాయి. ఈ వ్యవస్థలో అదనపు రిడండెన్సీని ప్రవేశపెట్టినట్లు ఇస్రో వెల్లడించింది. రిడండెన్సీ అంటే ఒక వ్యవస్థలో ప్రధాన భాగానికి తోడుగా అదనపు భద్రతా ఏర్పాట్లు ఉండటం.
4. ముడి పదార్థాల తనిఖీలో మార్పులు: రాకెట్‌ తయారీలో ఉపయోగించే ముడి పదార్థాల నాణ్యత అత్యంత ముఖ్యం. అందుకే వాటిని స్వీకరించే సమయంలో పాటించే ప్రమాణాలను సవరించింది. తయారీకి ముందు పదార్థాల నాణ్యతను మరింత కఠినంగా పరిశీలించే విధానాలను అమలు చేసింది.
5. అసెంబ్లీ, నాన్‌-డిస్ట్రక్టివ్‌ టెస్టింగ్‌: మోటార్‌ భాగాలను కలిపే అసెంబ్లీ ప్రక్రియల్లోనూ మార్పులు చేసింది. అలాగే నాన్‌-డిస్ట్రక్టివ్‌ టెస్టింగ్‌ (NDT) విధానాలను నవీకరించింది. ఈ పరీక్షల ద్వారా ఒక భాగాన్ని పాడుచేయకుండానే దానిలో పగుళ్లు, లోపాలు లేదా ఇతర బలహీనతలను గుర్తించే అవకాశం ఉంటుంది. ఇంటిగ్రేషన్‌, రవాణా దశల్లోనూ ఈ తనిఖీలను మెరుగుపరిచింది.
గ్రౌండ్‌ స్టాటిక్‌ టెస్ట్‌ అంటే ఏమిటి?
ఇస్రో నిర్వహించిన పరీక్షను గ్రౌండ్‌ స్టాటిక్‌ టెస్ట్‌ అంటారు. సాధారణంగా రాకెట్‌ ప్రయోగంలో మోటార్‌ మండుతూ రాకెట్‌ను అంతరిక్షం వైపు తీసుకెళ్తుంది. కానీ స్టాటిక్‌ టెస్ట్‌లో మోటార్‌ను ప్రత్యేక పరీక్షా కేంద్రంలో బలంగా స్థిరపరిచి, అక్కడే మండించి దాని పనితీరును పరిశీలిస్తారు.
ఈ పరీక్షలో మోటార్‌ నుంచి ఉత్పత్తయ్యే థ్రస్ట్‌, ఒత్తిడి, ఇతర పనితీరు సంబంధిత అంశాలను కొలుస్తారు. మోటార్‌ అనుకున్న విధంగా పనిచేస్తుందా? మార్పులు చేసిన భాగాలు సరైన ఫలితాలు ఇస్తున్నాయా? వంటి అంశాలను ఇంజినీర్లు విశ్లేషిస్తారు.
శ్రీహరికోటలోని సతీష్‌ ధావన్‌ అంతరిక్ష కేంద్రంలోని స్టాటిక్‌ టెస్ట్‌ ఫెసిలిటీలో నవంబర్‌ 12న ఈ పరీక్ష జరిగింది. కొత్త రూపకల్పనతో సిద్ధం చేసిన PS3 సాలిడ్‌ మోటార్‌ విజయవంతంగా పరీక్షించబడినట్లు ఇస్రో ప్రకటించింది.
పరీక్ష విజయవంతమైనంత మాత్రాన ప్రయోగానికి సిద్ధమైనట్టేనా?
ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయం గమనించాలి. గ్రౌండ్‌ స్టాటిక్‌ టెస్ట్‌ విజయవంతమైందంటే పీఎస్‌ఎల్‌వీ రాకెట్‌ మళ్లీ పూర్తిస్థాయిలో ప్రయోగాలకు సిద్ధమైందని వెంటనే అర్థం చేసుకోకూడదు.
ఈ పరీక్షలో సేకరించిన సమాచారాన్ని ఇస్రో నిపుణులు వివరంగా పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. మోటార్‌ పనితీరు, వివిధ ఉపవ్యవస్థల స్పందన, ఒత్తిడి పరిస్థితులు, మార్పుల ప్రభావం వంటి అంశాలను విశ్లేషిస్తారు. ఆ ఫలితాల ఆధారంగా మరిన్ని పరీక్షలు నిర్వహించాలా లేదా అనే విషయాన్ని నిర్ణయిస్తారు.
ఇస్రో కూడా పరీక్ష డేటాపై సమగ్ర విశ్లేషణ, సమీక్ష తర్వాత తదుపరి పరీక్షలను ప్రణాళిక చేస్తామని వెల్లడించింది. కాబట్టి ఇది ముఖ్యమైన ముందడుగు అయినప్పటికీ, పూర్తి స్థాయి ప్రయోగాలకు తిరిగి రావడానికి ఇంకా ధృవీకరణ ప్రక్రియ అవసరం.
పీఎస్‌ఎల్‌వీ విజయవంతంగా తిరిగి రావడం ఎందుకు ముఖ్యం?
భారత అంతరిక్ష కార్యక్రమాలకు పీఎస్‌ఎల్‌వీ ఎంతో కీలకమైన రాకెట్‌. దేశీయ ఉపగ్రహాలను కక్ష్యలోకి పంపడమే కాకుండా, విదేశీ ఉపగ్రహాల ప్రయోగాలకూ ఇది ఉపయోగపడుతుంది. భూమి పరిశీలన, వాతావరణ అధ్యయనం, విపత్తుల పర్యవేక్షణ, శాస్త్రీయ పరిశోధనలు వంటి రంగాలకు అవసరమైన ఉపగ్రహాల ప్రయోగాల్లో దీని పాత్ర ఉంది.
అంతేకాకుండా, భారతదేశం అంతర్జాతీయ వాణిజ్య ఉపగ్రహ ప్రయోగ మార్కెట్‌లో తన స్థానాన్ని బలోపేతం చేసుకోవాలంటే నమ్మకమైన ప్రయోగ వాహనాలు అవసరం. వరుసగా రెండు మిషన్లలో సమస్యలు ఎదురైన నేపథ్యంలో పీఎస్‌ఎల్‌వీ విశ్వసనీయతను తిరిగి నిరూపించుకోవడం ఇస్రోకు కీలకం.
ఇస్రోకు మరో ముందడుగు.. ఇకపై ఏం జరగనుంది?
మూడో దశలో మార్పులు చేసి నిర్వహించిన స్టాటిక్‌ టెస్ట్‌ విజయవంతం కావడం భారత అంతరిక్ష రంగానికి సానుకూల పరిణామం. ముఖ్యంగా గత వైఫల్యాల నుంచి పాఠాలు నేర్చుకొని రూపకల్పన, తయారీ, నాణ్యతా తనిఖీల్లో మార్పులు చేయడం ఇస్రో అనుసరిస్తున్న విధానాన్ని చూపిస్తోంది.
అయితే తదుపరి పరీక్షలు, డేటా విశ్లేషణ, అవసరమైన ధృవీకరణ పూర్తయిన తర్వాతే ఈ మార్పుల పూర్తి ప్రభావం తెలుస్తుంది. పీఎస్‌ఎల్‌వీ తిరిగి తన విశ్వసనీయతను నిరూపించుకుంటే భారత ఉపగ్రహ ప్రయోగ కార్యక్రమాలకు మరింత బలం చేకూరుతుంది. అంతరిక్ష పరిశోధనల్లో భారత్‌ స్థాయిని మరింత పెంచేందుకు ఈ పరిణామం కీలకంగా మారనుంది.