భారతదేశంలో డిజిటల్ చెల్లింపుల వినియోగం రోజురోజుకూ పెరుగుతోంది. చిన్న టీ షాపు నుంచి పెద్ద షాపింగ్ మాల్స్ వరకు ఎక్కడ చూసినా UPI QR కోడ్లే కనిపిస్తున్నాయి. మొబైల్లో స్కాన్ చేస్తే క్షణాల్లో డబ్బులు బదిలీ అవుతున్నాయి. అయితే డిజిటల్ చెల్లింపుల ప్రపంచంలో మరో కొత్త విధానం కూడా అందుబాటులోకి వచ్చింది. అదే డిజిటల్ రూపాయి (Digital Rupee – e₹). దీన్ని భారత రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) తీసుకొచ్చింది.
పేరుకు రూపాయే అయినా ఇది సాధారణ UPI చెల్లింపుల మాదిరిగా పనిచేయదు. మన చేతిలో ఉండే కరెన్సీ నోటుకు డిజిటల్ రూపమే ఈ e₹ అని చెప్పవచ్చు. మరి ఈ డిజిటల్ రూపాయిని ఎలా ఉపయోగించాలి? UPIకి దీనికి మధ్య తేడా ఏమిటి? సామాన్యులకు దీని వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలేంటి? ఇప్పుడు వివరంగా తెలుసుకుందాం.

డిజిటల్ రూపాయి అంటే ఏమిటి?
డిజిటల్ రూపాయిని సంక్షిప్తంగా e₹ అని పిలుస్తారు. ఇది భారత రిజర్వ్ బ్యాంక్ జారీ చేసే సెంట్రల్ బ్యాంక్ డిజిటల్ కరెన్సీ (CBDC). మనం ప్రస్తుతం ఉపయోగిస్తున్న నోట్లకు, నాణేలకు డిజిటల్ రూపమే ఇది.
సాధారణంగా మన దగ్గర రూ.100 నోటు ఉంటే దాని విలువ రూ.100 ఉంటుంది. అదే విధంగా డిజిటల్ రూపాయి వాలెట్లో రూ.100 e₹ ఉంటే దాని విలువ కూడా రూ.100గానే ఉంటుంది. అంటే ఒక డిజిటల్ రూపాయి విలువ ఒక సాధారణ రూపాయితో సమానం.
ఇది ఏదైనా ప్రైవేట్ కంపెనీ సృష్టించిన డిజిటల్ కాయిన్ కాదు. నేరుగా RBI జారీ చేసే అధికారిక కరెన్సీ. అందుకే దీనికి కేంద్ర బ్యాంకు హామీ ఉంటుంది. ప్రస్తుతం RBI దీన్ని రిటైల్, హోల్సేల్ విభాగాల్లో పైలట్ ప్రాజెక్టుగా కొనసాగిస్తోంది.
డిజిటల్ రూపాయి ఎలా పనిచేస్తుంది?
డిజిటల్ రూపాయిని ఉపయోగించాలంటే ముందుగా e₹ వాలెట్ అవసరం. ప్రస్తుతం ఎంపిక చేసిన బ్యాంకులు, కొన్ని ఇతర సంస్థలు ఈ వాలెట్ సేవలను అందిస్తున్నాయి.
డిజిటల్ రూపాయిని ఉపయోగించే విధానం ఇలా ఉంటుంది.
- ముందుగా మీ బ్యాంకు అందించే Digital Rupee యాప్ను Google Play Store లేదా Apple App Store నుంచి డౌన్లోడ్ చేసుకోవాలి.
- యాప్లో సూచించిన విధంగా రిజిస్ట్రేషన్ పూర్తి చేయాలి.
- మీ బ్యాంకు ఖాతా నుంచి అవసరమైన మొత్తాన్ని e₹ వాలెట్లోకి లోడ్ చేసుకోవాలి.
- వాలెట్లో ఉన్న డిజిటల్ రూపాయిని ఇతరులకు పంపవచ్చు లేదా వ్యాపారుల వద్ద చెల్లింపులకు ఉపయోగించవచ్చు.
- అవసరమైతే వాలెట్లోని మొత్తాన్ని తిరిగి మీ బ్యాంకు ఖాతాలోకి రీడీమ్ చేసుకోవచ్చు.
ఇక్కడ ముఖ్యంగా గుర్తుంచుకోవాల్సిన విషయం ఏమిటంటే.. డిజిటల్ రూపాయి వాలెట్లో డబ్బులు నిల్వ ఉంటాయి. UPIలో మాత్రం సాధారణంగా బ్యాంకు ఖాతాలోని డబ్బునే చెల్లింపుల కోసం ఉపయోగిస్తాం.
UPIకి, డిజిటల్ రూపాయికి మధ్య తేడా ఏమిటి?
చాలామందికి UPI, e₹ రెండూ ఒకటే అనిపించవచ్చు. కానీ ఈ రెండింటి మధ్య ముఖ్యమైన తేడా ఉంది.
UPI అనేది బ్యాంకు ఖాతాల మధ్య డబ్బును బదిలీ చేయడానికి ఉపయోగించే చెల్లింపుల వ్యవస్థ. Google Pay, PhonePe, Paytm వంటి యాప్ల ద్వారా మనం UPI చెల్లింపులు చేస్తుంటాం.
అయితే డిజిటల్ రూపాయి అనేది డబ్బు యొక్క డిజిటల్ రూపం. దీన్ని e₹ వాలెట్లో నిల్వ చేసుకోవచ్చు. ఒక e₹ వాలెట్ నుంచి మరో e₹ వాలెట్కు డబ్బు పంపవచ్చు.
ఉదాహరణకు.. మీరు ఒక షాపులో రూ.100 విలువైన వస్తువును కొనుగోలు చేశారనుకుందాం. UPI ద్వారా చెల్లిస్తే మీ బ్యాంకు ఖాతా నుంచి వ్యాపారి బ్యాంకు ఖాతాకు డబ్బు బదిలీ అవుతుంది. అదే e₹ ద్వారా చెల్లిస్తే మీ డిజిటల్ వాలెట్ నుంచి వ్యాపారి డిజిటల్ వాలెట్కు డబ్బు బదిలీ అవుతుంది.
అయితే e₹ యాప్తో UPI QR కోడ్ను కూడా స్కాన్ చేసి చెల్లించే సదుపాయం ఉంది. అటువంటి సందర్భంలో చెల్లింపు UPI విధానంలోనే జరుగుతుంది.
ఇంటర్నెట్ లేకపోయినా డిజిటల్ రూపాయి పనిచేస్తుందా?
డిజిటల్ రూపాయిలో ఆసక్తికరమైన అంశాల్లో ఆఫ్లైన్ చెల్లింపుల సదుపాయం ఒకటి. ఇంటర్నెట్ కనెక్టివిటీ తక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో కూడా డిజిటల్ చెల్లింపులు సాధ్యమయ్యేలా RBI వివిధ సాంకేతిక పరిష్కారాలను పరిశీలిస్తోంది.
ముఖ్యంగా Bluetooth, NFC వంటి టెక్నాలజీల ద్వారా ఇంటర్నెట్ లేకుండానే చెల్లింపులు చేసే అవకాశాలపై పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి.
అయితే ఈ ఆఫ్లైన్ సదుపాయం అన్ని వినియోగదారులకు పూర్తిస్థాయిలో అందుబాటులోకి వచ్చిందని భావించకూడదు. ప్రస్తుతం ఈ విధానానికి సంబంధించిన వివిధ పరిష్కారాలను RBI పరిశీలిస్తోంది.
డిజిటల్ రూపాయికి వడ్డీ వస్తుందా?
చాలామందికి వచ్చే సందేహం ఇదే. మన బ్యాంకు సేవింగ్స్ ఖాతాలో డబ్బులు ఉంచితే కొంత వడ్డీ లభిస్తుంది. మరి e₹ వాలెట్లో డబ్బులు ఉంచితే వడ్డీ వస్తుందా?
RBI వివరాల ప్రకారం డిజిటల్ రూపాయి వాలెట్లో ఉన్న మొత్తంపై ఎలాంటి వడ్డీ చెల్లించరు. ఎందుకంటే ఇది నగదు మాదిరిగా ఉపయోగించడానికి రూపొందించిన డిజిటల్ కరెన్సీ. కాబట్టి దీన్ని బ్యాంకు ఫిక్స్డ్ డిపాజిట్ లేదా సేవింగ్స్ ఖాతాతో పోల్చకూడదు.
డిజిటల్ రూపాయి వల్ల సామాన్యులకు ప్రయోజనాలేంటి?
డిజిటల్ రూపాయి వినియోగం వల్ల ప్రజలకు కొన్ని ప్రయోజనాలు ఉండవచ్చు.
నగదు వెంట తీసుకెళ్లాల్సిన అవసరం తగ్గుతుంది. మొబైల్ వాలెట్ ద్వారా చెల్లింపులు చేయవచ్చు.
బ్యాంకు ఖాతాలోని డబ్బును e₹ వాలెట్లోకి మార్చుకుని అవసరమైనప్పుడు ఉపయోగించుకోవచ్చు.
ఒకరి నుంచి మరొకరికి డిజిటల్ రూపాయిని పంపుకోవచ్చు.
వ్యాపారుల వద్ద CBDC QR కోడ్ ద్వారా చెల్లింపులు చేయవచ్చు.
ప్రభుత్వ పథకాల ద్వారా అందించే నిధులను నిర్దిష్ట ప్రయోజనాల కోసం మాత్రమే ఉపయోగించేలా Programmable CBDC విధానాన్ని అమలు చేసే అవకాశం ఉంది.
ప్రస్తుతం ఎన్ని బ్యాంకుల్లో అందుబాటులో ఉంది?
RBI 2022 డిసెంబర్ 1న రిటైల్ డిజిటల్ రూపాయి పైలట్ను ప్రారంభించింది. మొదట కొన్ని ఎంపిక చేసిన బ్యాంకులతో ప్రారంభమైన ఈ కార్యక్రమం ప్రస్తుతం మరింత విస్తరించింది.
RBI 2026 అక్టోబర్ 1న నవీకరించిన FAQ ప్రకారం ప్రస్తుతం 19 బ్యాంకులు e₹ వాలెట్ సేవలను అందిస్తున్నాయి. అయితే ఈ సేవలు పైలట్ కార్యక్రమంలో పాల్గొంటున్న బ్యాంకులు, సంస్థల వినియోగదారులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉన్నాయి.
కాబట్టి ప్రతి బ్యాంకు ఖాతాదారుడు ప్రస్తుతం ఈ సేవను ఉపయోగించగలడని భావించకూడదు. మీ బ్యాంకు ఈ పైలట్లో భాగమైందో లేదో ముందుగా పరిశీలించాలి.
డిజిటల్ రూపాయి భవిష్యత్తులో ఎలా మారనుంది?
భారతదేశంలో డిజిటల్ చెల్లింపుల వినియోగం పెరుగుతున్న నేపథ్యంలో e₹ కూడా భవిష్యత్తులో కీలక పాత్ర పోషించే అవకాశం ఉంది. ముఖ్యంగా ప్రభుత్వ పథకాల నిధుల పంపిణీ, వ్యాపార చెల్లింపులు, ఆఫ్లైన్ లావాదేవీలు వంటి రంగాల్లో దీని వినియోగాన్ని విస్తరించే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయి.
అయితే ప్రస్తుతం డిజిటల్ రూపాయి పైలట్ దశలోనే ఉంది. కాబట్టి ఇది UPI స్థానాన్ని వెంటనే భర్తీ చేస్తుందని చెప్పలేం. UPI, e₹ రెండూ వేర్వేరు అవసరాలకు ఉపయోగపడే డిజిటల్ ఆర్థిక సాధనాలు.
మొత్తానికి, కరెన్సీ నోట్లకు డిజిటల్ ప్రత్యామ్నాయంగా వచ్చిన e₹ భారతదేశ డిజిటల్ చెల్లింపుల రంగంలో మరో ముఖ్యమైన ముందడుగు. రాబోయే రోజుల్లో ఈ టెక్నాలజీ మరింత విస్తరిస్తే మన డబ్బు వినియోగించే విధానంలో కొత్త మార్పులు వచ్చే అవకాశం ఉంది.
