
DNEWS:ఈ-వేస్ట్ అంటే ఏమిటి? ఎందుకు ఇంత ప్రాధాన్యత?
ప్రస్తుతం ప్రతి ఇంట్లో స్మార్ట్ఫోన్, ల్యాప్టాప్, టీవీ, ఫ్రిజ్, వాషింగ్ మెషీన్ వంటి ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు సాధారణమయ్యాయి. టెక్నాలజీ వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న నేపథ్యంలో ప్రజలు తరచుగా పాత పరికరాలను మార్చి కొత్త మోడళ్లను కొనుగోలు చేస్తున్నారు. దీంతో ఉపయోగం లేని ఎలక్ట్రానిక్ వస్తువుల సంఖ్య కూడా భారీగా పెరుగుతోంది.
ఇలా ఉపయోగించలేని స్థితికి చేరుకున్న లేదా అవసరం లేకుండా పారవేసే ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలను ఈ-వేస్ట్ (Electronic Waste) అంటారు.
పాత మొబైల్స్, కంప్యూటర్లు, ప్రింటర్లు, బ్యాటరీలు, టీవీలు, ఫ్రిజ్లు, ఎలక్ట్రానిక్ బొమ్మలు, ఇతర విద్యుత్ పరికరాలు ఈ-వేస్ట్ పరిధిలోకి వస్తాయి. వీటిలో సీసం, పాదరసం వంటి ప్రమాదకర పదార్థాలతో పాటు రాగి, బంగారం, వెండి వంటి విలువైన లోహాలు కూడా ఉంటాయి.
వాటిని శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో వేరు చేసి తిరిగి ఉపయోగించగలిగితే పర్యావరణానికి మేలు జరగడమే కాకుండా విలువైన సహజ వనరులను కూడా ఆదా చేయవచ్చు.
కానీ సరైన విధానాలు పాటించకుండా వీటిని కాల్చడం, విచ్చలవిడిగా విడగొట్టడం, నేలపై పడేయడం వల్ల గాలి, నీరు, నేల కాలుష్యానికి గురయ్యే ప్రమాదం ఉంది.
2,000కి పైగా రీసైక్లింగ్ యూనిట్లపై తనిఖీలు ఎందుకు?
కేంద్ర ప్రభుత్వం చేపట్టిన తాజా చర్యలకు ప్రధాన కారణం రీసైక్లింగ్ రంగంలో బయటపడుతున్న అక్రమాలు.
కొన్ని సంస్థలు వాస్తవంగా ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాలను సేకరించకపోయినా, రీసైక్లింగ్ చేసినట్లు రికార్డుల్లో చూపిస్తున్నాయనే ఆరోపణలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. అంతేకాకుండా, వాస్తవ ప్రాసెసింగ్ సామర్థ్యానికి మించి వ్యర్థాలను రీసైక్లింగ్ చేసినట్లు చూపించి సర్టిఫికెట్లు జారీ చేస్తున్నట్లు కూడా అనుమానాలు వ్యక్తమయ్యాయి.
ఈ నేపథ్యంలో కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి దేశవ్యాప్తంగా తనిఖీలకు ఆదేశాలు జారీ చేసింది.
ఈ తనిఖీల్లో:
- రీసైక్లింగ్ యూనిట్లలో యంత్రాలు నిజంగా పనిచేస్తున్నాయా?
- రోజుకు ఎంత పరిమాణంలో ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాలను ప్రాసెస్ చేస్తున్నారు?
- విద్యుత్ వినియోగం చూపిస్తున్న ఉత్పత్తి సామర్థ్యానికి సరిపోతుందా?
- వ్యర్థాల సేకరణకు సంబంధించిన రికార్డులు నిజమైనవేనా?
- రీసైక్లింగ్ సర్టిఫికెట్లు నిబంధనలకు అనుగుణంగా జారీ చేస్తున్నారా?
అనే అంశాలను అధికారులు పరిశీలించనున్నారు.
ముఖ్యంగా 2,000కి పైగా రీసైక్లింగ్ సంస్థల తనిఖీల్లో 309 ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాల ప్రాసెసింగ్ యూనిట్లు ఉన్నాయి. కాబట్టి 2,000 అన్నది కేవలం ఈ-వేస్ట్ యూనిట్ల సంఖ్య కాదని గమనించాలి.
రీసైక్లింగ్ చేయకుండానే సర్టిఫికెట్లు ఎలా వస్తున్నాయి?
ఈ వార్తలో అత్యంత కీలకమైన అంశం EPR సర్టిఫికెట్లు.
EPR అంటే Extended Producer Responsibility. తెలుగులో దీన్ని విస్తరించిన ఉత్పత్తిదారుల బాధ్యతగా పేర్కొంటారు.
దీని ప్రకారం ఎలక్ట్రానిక్ ఉత్పత్తులను మార్కెట్లో విక్రయించే తయారీదారులు, బ్రాండ్లు తమ ఉత్పత్తుల వల్ల ఏర్పడే వ్యర్థాల నిర్వహణకు బాధ్యత వహించాలి.
ఉదాహరణకు ఒక కంపెనీ లక్షల సంఖ్యలో స్మార్ట్ఫోన్లు విక్రయిస్తే, వాటి జీవితకాలం ముగిసిన తర్వాత ఏర్పడే వ్యర్థాల నిర్వహణకు కూడా నిబంధనల ప్రకారం బాధ్యత వహించాలి.
దీని కోసం ప్రభుత్వం నిర్దేశించిన రీసైక్లింగ్ లక్ష్యాలను చేరుకోవాలి. ఇందుకోసం రిజిస్టర్ అయిన రీసైక్లర్ల నుంచి EPR సర్టిఫికెట్లను పొందే విధానం అమలులో ఉంది.
అయితే వాస్తవంగా రీసైక్లింగ్ జరగకుండానే సర్టిఫికెట్లు జారీ చేస్తే పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోతుంది.
కంపెనీలు తమ బాధ్యతను నెరవేర్చినట్లు పత్రాల్లో కనిపించినా, పర్యావరణానికి హాని కలిగించే వ్యర్థాలు మాత్రం సరైన విధంగా నిర్వహించబడవు.
ఇదే సమస్యను గుర్తించిన అధికారులు ఇప్పుడు రీసైక్లింగ్ సంస్థలపై కఠిన తనిఖీలు చేపడుతున్నారు.
యంత్రాల నుంచి విద్యుత్ బిల్లుల వరకు తనిఖీలు
ఈసారి అధికారులు కేవలం రీసైక్లింగ్ సంస్థల పత్రాలను పరిశీలించి వదిలేయడం లేదు. పరిశ్రమల్లో వాస్తవంగా జరుగుతున్న కార్యకలాపాలను కూడా పరిశీలించనున్నారు.
ఒక సంస్థ నెలకు వేల టన్నుల ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాలను రీసైక్లింగ్ చేస్తున్నట్లు ప్రకటిస్తే, అందుకు తగిన యంత్రాలు, కార్మికులు, విద్యుత్ వినియోగం ఉండాలి.
ఉదాహరణకు ఒక రీసైక్లింగ్ ప్లాంట్ భారీ స్థాయిలో వ్యర్థాలను ప్రాసెస్ చేస్తున్నట్లు పేర్కొంటూ, దానికి సరిపడా విద్యుత్ వినియోగం లేకపోతే అధికారులు అనుమానం వ్యక్తం చేయవచ్చు.
అందుకే ఈ తనిఖీల్లో విద్యుత్ బిల్లులు, యంత్రాల సామర్థ్యం, ఉత్పత్తి వివరాలు, వ్యర్థాల రవాణా రికార్డులను పరస్పరం పోల్చి చూడనున్నారు.
అవసరమైతే ప్లాంట్లో యంత్రాలను ప్రత్యక్షంగా పనిచేయించి వాటి సామర్థ్యాన్ని కూడా పరీక్షించనున్నారు.
నకిలీ లేదా మార్చిన పత్రాలు సమర్పించినట్లు తేలితే సంబంధిత సంస్థపై తీవ్ర చర్యలు తీసుకునే అవకాశం ఉంది. ముఖ్యంగా EPR సర్టిఫికెట్లు జారీ చేసే అనుమతులను నిలిపివేయవచ్చు.
Haier, Godrej వ్యవహారం తెరపైకి రావడంతో పెరిగిన నిఘా
ఈ-వేస్ట్ రీసైక్లింగ్ రంగంలో నకిలీ పత్రాల వ్యవహారం మరింత చర్చకు రావడానికి కొన్ని ప్రముఖ కంపెనీలకు సంబంధించిన దర్యాప్తు కూడా ఒక కారణమైంది.
Reuters సెప్టెంబర్ 30న ప్రచురించిన నివేదిక ప్రకారం, Haier India, Godrej & Boyce, Blue Star సంస్థలు ఒక రీసైక్లర్ అందించిన పత్రాలను స్వతంత్రంగా ధృవీకరించకుండా ఉపయోగించినట్లు భారత పన్ను అధికారుల నోటీసులో ఆరోపణలు వచ్చాయి.
ఆ రీసైక్లర్ వాస్తవంగా వ్యర్థాలను సేకరించి ప్రాసెస్ చేశాడా లేదా అనే అంశంపై సరైన నిర్ధారణ లేదని దర్యాప్తులో పేర్కొన్నారు.
సుమారు 7.14 లక్షల డాలర్ల మేర పన్ను క్రెడిట్లను తప్పుగా క్లెయిమ్ చేసినట్లు కూడా అధికారులు ఆరోపించారు.
అయితే ఈ సంస్థలు నిబంధనలను ఉల్లంఘించాలనే ఉద్దేశంతో వ్యవహరించలేదని, చట్టపరమైన నిబంధనలకు కట్టుబడి ఉన్నామని వివిధ ప్రకటనల్లో తెలిపాయి. సంబంధిత రీసైక్లర్ విషయంలోనూ తమ వైఖరిని వివరించాయి.
ఈ వ్యవహారం తర్వాత ఎలక్ట్రానిక్ ఉత్పత్తుల తయారీ సంస్థలు తమ రీసైక్లింగ్ భాగస్వాములపై మరింత నిఘా పెట్టాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.
భారతదేశంలో ఈ-వేస్ట్ సమస్య ఎంత పెద్దది?
భారత్ ప్రపంచంలో అత్యధిక ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాలను ఉత్పత్తి చేసే దేశాల్లో మూడో స్థానంలో ఉందని Reuters నివేదిక పేర్కొంది.
దేశంలో స్మార్ట్ఫోన్ వినియోగం వేగంగా పెరగడం, తక్కువ వ్యవధిలో కొత్త ఫోన్లను కొనుగోలు చేయడం, కంప్యూటర్లు మరియు గృహోపకరణాల వినియోగం పెరగడం దీనికి ప్రధాన కారణాలు.
ఇంకో ఆందోళనకరమైన అంశం ఏమిటంటే, దేశంలోని ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాల్లో సుమారు 78 శాతం అనధికారిక స్క్రాప్ వ్యాపారుల ద్వారా నిర్వహించబడుతున్నట్లు Reuters నివేదిక వెల్లడించింది.
ఈ వ్యాపారాల్లో కొన్ని చోట్ల పర్యావరణానికి హాని కలిగించే పద్ధతులు ఉపయోగించే ప్రమాదం ఉంది.
ఉదాహరణకు పాత సర్క్యూట్ బోర్డుల నుంచి లోహాలను వేరు చేసేందుకు వాటిని కాల్చడం లేదా ప్రమాదకర రసాయనాలను ఉపయోగించడం వల్ల కాలుష్యం పెరుగుతుంది.
అందువల్ల అధికారికంగా నమోదైన రీసైక్లింగ్ సంస్థల పనితీరును పరిశీలించడం మాత్రమే కాకుండా, అనధికారిక రంగాన్ని కూడా క్రమంగా నియంత్రణలోకి తీసుకురావాల్సిన అవసరం ఉంది.
ఈ-వేస్ట్ నిర్వహణకు 2022 నిబంధనలు ఏమి చెబుతున్నాయి?
భారత ప్రభుత్వం నవంబర్ 2022లో E-Waste (Management) Rules, 2022ను ప్రకటించింది. ఈ నిబంధనలు 2023 ఏప్రిల్ 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చాయి.
ఈ విధానం ప్రకారం తయారీదారులు, ఉత్పత్తిదారులు, రీసైక్లర్లు, రీఫర్బిషర్లు సంబంధిత CPCB పోర్టల్లో నమోదు కావాలి.
ఈ నిబంధనల్లో EPR విధానానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత ఉంది.
రీసైక్లింగ్ లక్ష్యాలను చేరుకోవడం, వ్యర్థాల సేకరణ మరియు ప్రాసెసింగ్ వివరాలను నమోదు చేయడం, అవసరమైన రిటర్నులను సమర్పించడం వంటి బాధ్యతలు ఉంటాయి.
అలాగే నిబంధనల అమలును పరిశీలించడానికి CPCB లేదా నియమిత సంస్థల ద్వారా తనిఖీలు, ఆడిట్లు నిర్వహించే అవకాశం ఉంది.
2026 జూలై 3న పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం కింద CPCB రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల సంబంధిత కమిటీలకు రీసైక్లర్ల ఆడిట్లను దశలవారీగా నిర్వహించాలని ఆదేశించినట్లు లోక్సభలో సమర్పించిన ప్రభుత్వ సమాధానంలో పేర్కొన్నారు.
అంటే తాజా తనిఖీలు పూర్తిగా కొత్త విధానం కాదు. ఇప్పటికే అమల్లో ఉన్న చట్టాలను మరింత కఠినంగా అమలు చేసే ప్రయత్నంగా చూడాలి.
పాత మొబైల్ ఫోన్లను ప్రజలు ఏం చేయాలి?
కేంద్రం రీసైక్లింగ్ సంస్థలపై నిఘా పెంచుతున్న నేపథ్యంలో ప్రజలు కూడా తమ వంతు బాధ్యతగా పాత ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలను సరైన విధానంలో పారవేయాలి.
- పాత మొబైల్ ఫోన్లను సాధారణ చెత్తలో వేయకూడదు.
- గుర్తింపు పొందిన రీసైక్లింగ్ సంస్థలకు మాత్రమే అప్పగించాలి.
- ఫోన్ అమ్మే ముందు వ్యక్తిగత ఫొటోలు, బ్యాంకింగ్ వివరాలు, ఇతర డేటాను తొలగించాలి.
- బ్యాటరీలను పాడుచేసి లేదా కాల్చి పారవేయకూడదు.
- పాత ల్యాప్టాప్లు, టీవీలు, కంప్యూటర్లను అనధికారికంగా విడగొట్టే కేంద్రాలకు ఇవ్వకుండా జాగ్రత్తపడాలి.
- పరికరాలను అప్పగించినప్పుడు రసీదు లేదా సంబంధిత ధృవీకరణ పొందడం మంచిది.
CPCB అధికారిక E-Waste EPR పోర్టల్ ద్వారా రిజిస్టర్ అయిన సంస్థలు, నిబంధనలు, రీసైక్లింగ్ విధానాలకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని తెలుసుకోవచ్చు.
రీసైక్లింగ్ రంగంలో పారదర్శకత పెరుగుతుందా?
కేంద్ర ప్రభుత్వం చేపట్టిన ఈ తనిఖీలు భారత ఎలక్ట్రానిక్స్ పరిశ్రమకు కీలకమైన పరిణామంగా మారే అవకాశం ఉంది.
నకిలీ సర్టిఫికెట్లకు అడ్డుకట్ట పడితే నిజాయితీగా రీసైక్లింగ్ చేస్తున్న సంస్థలకు మంచి అవకాశాలు లభిస్తాయి.
అదే సమయంలో కంపెనీలు తమ రీసైక్లింగ్ భాగస్వాములను ఎంపిక చేసుకునేటప్పుడు మరింత జాగ్రత్తగా వ్యవహరించాల్సి ఉంటుంది.
భవిష్యత్తులో ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాల పరిమాణం మరింత పెరిగే అవకాశం ఉన్నందున రీసైక్లింగ్ రంగంలో ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానం, పారదర్శకమైన రికార్డులు, సమర్థవంతమైన పర్యవేక్షణ అవసరం.
మొత్తంగా చూస్తే, పాత మొబైల్స్, కంప్యూటర్ల రీసైక్లింగ్ విషయంలో కేంద్రం చేపట్టిన ఈ చర్యలు కేవలం పరిశ్రమల తనిఖీలకే పరిమితం కావు. దేశంలో పర్యావరణ పరిరక్షణ, ఎలక్ట్రానిక్ వ్యర్థాల శాస్త్రీయ నిర్వహణ, వినియోగదారుల భద్రతకు కూడా ఇవి ఎంతో కీలకం. తనిఖీల ఫలితాలు ఎలా ఉంటాయో, నిబంధనలు ఉల్లంఘించిన సంస్థలపై ఎలాంటి చర్యలు తీసుకుంటారో వేచి చూడాలి.
