
DNEWS:స్మార్ట్ఫోన్ మన జీవితంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా మారిపోయింది. బ్యాంకింగ్ లావాదేవీలు, యూపీఐ చెల్లింపులు, వ్యక్తిగత ఫొటోలు, ముఖ్యమైన డాక్యుమెంట్లు, ఈమెయిల్స్, సోషల్ మీడియా ఖాతాలు.. ఇలా ఎన్నో వివరాలు మన ఫోన్లోనే ఉంటున్నాయి. అలాంటి ఫోన్ అకస్మాత్తుగా కనిపించకపోతే ఆందోళన చెందడం సహజం. అయితే ఫోన్ పోయిందని బాధపడుతూ సమయం వృథా చేస్తే వ్యక్తిగత సమాచారం, ఆర్థిక వివరాలు ప్రమాదంలో పడే అవకాశం ఉంది.
ముఖ్యంగా ఫోన్ దొంగతనానికి గురైతే సిమ్ కార్డు, బ్యాంకింగ్ యాప్లు, యూపీఐ ఖాతాలు, ఈమెయిల్ వంటి వాటిని దుర్వినియోగం చేసే ప్రమాదం ఉంటుంది. అందుకే ఫోన్ కనిపించకపోయిన వెంటనే కొన్ని ముఖ్యమైన చర్యలు తీసుకోవాలి. భారతదేశంలో అందుబాటులో ఉన్న ప్రభుత్వ సేవలు, టెక్నాలజీ సదుపాయాలను ఉపయోగించి మీ ఫోన్ను గుర్తించే ప్రయత్నం చేయడంతో పాటు డేటా, డబ్బును కూడా రక్షించుకోవచ్చు. మరి ఫోన్ పోయినప్పుడు వెంటనే చేయాల్సిన ఆరు పనులు ఏమిటో తెలుసుకుందాం.
1. ముందుగా ఫోన్ లొకేషన్ గుర్తించి లాక్ చేయండి
ఫోన్ కనిపించకపోయిన వెంటనే మరో మొబైల్ లేదా కంప్యూటర్ సహాయంతో దాని లొకేషన్ తెలుసుకునే ప్రయత్నం చేయండి. ఆండ్రాయిడ్ ఫోన్ ఉపయోగించే వారు Google Find Hub సేవను ఉపయోగించవచ్చు. మరో ఫోన్ లేదా కంప్యూటర్లో Google Find Hub వెబ్సైట్ను తెరిచి, పోయిన ఫోన్లో ఉపయోగించిన గూగుల్ ఖాతాతో లాగిన్ అవ్వాలి. ఆ తర్వాత మీ డివైజ్ను ఎంచుకుంటే చివరిగా అందుబాటులో ఉన్న లొకేషన్ కనిపించే అవకాశం ఉంటుంది.
అక్కడి నుంచి ఫోన్కు రింగ్ చేయడం, దాన్ని లాక్ చేయడం, అవసరమైతే డేటాను రిమోట్గా తొలగించడం వంటి ఆప్షన్లు ఉంటాయి. ఫోన్ సైలెంట్లో ఉన్నప్పటికీ రింగ్ చేసే సదుపాయం ఉపయోగపడుతుంది. అయితే ఫోన్ ఆఫ్లో ఉంటే, ఇంటర్నెట్కు కనెక్ట్ కాకపోతే లేదా అవసరమైన సెట్టింగులు ముందుగా ఆన్ చేయకపోతే లొకేషన్ వెంటనే కనిపించకపోవచ్చు.
ఐఫోన్ వినియోగదారులు Apple Find My లేదా iCloud.com/find ద్వారా తమ ఫోన్ను గుర్తించవచ్చు. అందులో Lost Mode ఆన్ చేస్తే ఫోన్ లాక్ అవుతుంది. అవసరమైతే ఫోన్ స్క్రీన్పై సంప్రదింపు వివరాలు చూపించే అవకాశం కూడా ఉంటుంది.
ముఖ్యమైన జాగ్రత్త: ఫోన్ లొకేషన్ ఒక అనుమానాస్పద ప్రదేశంలో కనిపించినా మీరే వెళ్లి దొంగను ఎదుర్కోవద్దు. ఆ సమాచారాన్ని పోలీసులకు అందించండి. అలాగే ఫోన్ దొరికిందని చెప్పి వచ్చే అనుమానాస్పద లింకులు, OTP అడిగే ఫోన్ కాల్స్ను నమ్మవద్దు.
2. వెంటనే సిమ్ కార్డును బ్లాక్ చేయించండి
ఫోన్లో ఉన్న సిమ్ కార్డు ద్వారా బ్యాంకుల నుంచి OTPలు రావచ్చు. కొన్ని ఖాతాల్లో పాస్వర్డ్ రీసెట్ చేయడానికి కూడా మొబైల్ నంబర్ ఉపయోగపడుతుంది. అందువల్ల ఫోన్ పోయిన వెంటనే మీ టెలికాం ఆపరేటర్ను సంప్రదించి సిమ్ను తాత్కాలికంగా బ్లాక్ చేయించండి.
మీరు Jio, Airtel, Vi లేదా BSNL వినియోగదారులైనా సంబంధిత కస్టమర్ కేర్ లేదా అధికారిక స్టోర్ను సంప్రదించవచ్చు. మీ గుర్తింపు పత్రాలతో అదే నంబర్కు డూప్లికేట్ సిమ్ తీసుకోవచ్చు. ఇలా చేస్తే పాత సిమ్ ద్వారా కాల్స్, సందేశాలు అందుకునే అవకాశాన్ని నిలిపివేయవచ్చు.
కొత్త సిమ్ తీసుకున్న తర్వాత బ్యాంకు ఖాతాలకు సంబంధించిన OTPలు, ఇతర ముఖ్యమైన సందేశాలు తిరిగి అందుకునే అవకాశం ఉంటుంది. అయితే కొత్తగా జారీ చేసిన సిమ్లో SMS సేవలు ప్రారంభం కావడానికి కొంత సమయం పట్టవచ్చు. CEIR ప్రక్రియలో OTP అవసరమయ్యే సందర్భంలో ఈ విషయం గుర్తుంచుకోవాలి.
3. బ్యాంక్ ఖాతాలు, UPI సేవలను సురక్షితం చేయండి
స్మార్ట్ఫోన్లో Google Pay, PhonePe, Paytm, BHIM వంటి యూపీఐ యాప్లు ఉంటే వెంటనే మీ బ్యాంకును సంప్రదించండి. మొబైల్ పోయిందని తెలియజేసి, అవసరమైన యూపీఐ సేవలు, మొబైల్ బ్యాంకింగ్ యాక్సెస్ను తాత్కాలికంగా నిలిపివేయాలని కోరండి. డెబిట్ కార్డు లేదా క్రెడిట్ కార్డు వివరాలు ఫోన్లో సేవ్ చేసి ఉంటే వాటిని కూడా పరిశీలించండి.
మీ బ్యాంకు అధికారిక కస్టమర్ కేర్ నంబర్కు మాత్రమే కాల్ చేయాలి. ఇంటర్నెట్లో కనిపించిన అనుమానాస్పద నంబర్లకు ఫోన్ చేయవద్దు. బ్యాంకు అధికారిక వెబ్సైట్ లేదా కార్డు వెనుక ఉన్న నంబర్ను ఉపయోగించడం మంచిది.
NPCI వివరాల ప్రకారం UPI లావాదేవీలకు UPI PIN అవసరం. అయినప్పటికీ ఫోన్ పోయినప్పుడు బ్యాంకును సంప్రదించడం, మొబైల్ నంబర్ను బ్లాక్ చేయించడం వంటి చర్యలు తీసుకోవాలని సూచిస్తున్నారు. కేవలం UPI PIN ఉందని నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
ఇప్పటికే అనుమానాస్పద లావాదేవీ జరిగితే వెంటనే బ్యాంకుకు ఫిర్యాదు చేయాలి. అలాగే భారత ప్రభుత్వ సైబర్ క్రైమ్ హెల్ప్లైన్ 1930కు కాల్ చేయాలి. National Cyber Crime Reporting Portal అయిన cybercrime.gov.inలో కూడా ఫిర్యాదు చేయవచ్చు. ఎంత త్వరగా ఫిర్యాదు చేస్తే అంత త్వరగా సంబంధిత సంస్థలు స్పందించే అవకాశం ఉంటుంది.
4. పోలీసులకు ఫిర్యాదు చేసి IMEI నంబర్ను బ్లాక్ చేయండి
ఫోన్ దొంగతనానికి గురైనా లేదా ఎక్కడో పోయినా సమీప పోలీస్ స్టేషన్లో ఫిర్యాదు చేయండి. ఫోన్ మోడల్, రంగు, కొనుగోలు వివరాలు, చివరిగా ఎక్కడ కనిపించింది వంటి సమాచారాన్ని అందించండి. ఫోన్ బాక్స్ లేదా కొనుగోలు బిల్లులో ఉన్న IMEI నంబర్ను కూడా ఇవ్వడం మంచిది.
IMEI అంటే International Mobile Equipment Identity. ఇది ప్రతి మొబైల్ పరికరానికి సంబంధించిన ప్రత్యేక గుర్తింపు సంఖ్య. సాధారణంగా డ్యూయల్ సిమ్ ఫోన్లకు రెండు IMEI నంబర్లు ఉంటాయి. ఫోన్ బాక్స్, బిల్లు లేదా కొనుగోలు సమయంలో భద్రపరచుకున్న వివరాల్లో వీటిని చూడవచ్చు.
భారత ప్రభుత్వ టెలికమ్యూనికేషన్స్ శాఖకు చెందిన CEIR (Central Equipment Identity Register) వ్యవస్థ ద్వారా పోయిన లేదా దొంగిలించబడిన మొబైల్ను బ్లాక్ చేయవచ్చు. ఇందుకోసం sancharsaathi.gov.in లేదా ceir.gov.in వెబ్సైట్ను సందర్శించాలి.
సాధారణంగా ఈ ప్రక్రియకు అవసరమయ్యేవి:
- పోలీస్ ఫిర్యాదు లేదా FIR కాపీ
- పోయిన ఫోన్కు సంబంధించిన IMEI నంబర్
- అదే మొబైల్ నంబర్కు తీసుకున్న డూప్లికేట్ సిమ్
- గుర్తింపు పత్రం
- అందుబాటులో ఉంటే ఫోన్ కొనుగోలు బిల్లు
అధికారిక పోర్టల్లో వివరాలు సమర్పించిన తర్వాత రిక్వెస్ట్ ఐడీ లభిస్తుంది. దాన్ని భద్రపరచుకోవాలి. CEIRలో విజయవంతంగా బ్లాక్ చేసిన తర్వాత ఆ ఫోన్ను భారతదేశంలోని మొబైల్ నెట్వర్క్లలో ఉపయోగించకుండా నిరోధించవచ్చు. అయితే ఇది ఫోన్ను వెంటనే తిరిగి తెచ్చిపెడుతుందని భావించకూడదు. పోలీసుల దర్యాప్తు వేరుగా కొనసాగుతుంది.
5. ఈమెయిల్, సోషల్ మీడియా పాస్వర్డ్లను మార్చండి
మన ఫోన్లో Gmail, Facebook, Instagram, WhatsApp వంటి ఖాతాలు లాగిన్ అయి ఉంటాయి. ఫోన్ ఇతరుల చేతికి వెళ్లినప్పుడు వాటి ద్వారా వ్యక్తిగత సమాచారాన్ని చూడడం లేదా ఇతరులకు సందేశాలు పంపడం వంటి ప్రమాదాలు ఉండవచ్చు.
అందువల్ల మరో సురక్షితమైన పరికరం నుంచి ముందుగా మీ ప్రధాన ఈమెయిల్ ఖాతా పాస్వర్డ్ను మార్చండి. ఆ తర్వాత సోషల్ మీడియా ఖాతాలు, క్లౌడ్ స్టోరేజ్, ఇతర ముఖ్యమైన సేవల పాస్వర్డ్లను మార్చడం మంచిది.
Google Accountలోని Security విభాగానికి వెళ్లి మీ పరికరాలను పరిశీలించండి. పోయిన ఫోన్కు సంబంధించిన సెషన్ను సైన్ అవుట్ చేయండి. ఇతర ఖాతాల్లో కూడా అందుబాటులో ఉన్న ‘Log out of all devices’ లేదా ‘Sign out’ ఆప్షన్లను ఉపయోగించవచ్చు.
WhatsApp వంటి యాప్లను కొత్త ఫోన్లో అదే నంబర్తో తిరిగి యాక్టివేట్ చేయడం ద్వారా పాత ఫోన్లోని ఖాతా యాక్సెస్ను నిలిపివేయవచ్చు. అయితే బ్యాకప్, ఖాతా భద్రత, టూ-స్టెప్ వెరిఫికేషన్ వివరాలను కూడా పరిశీలించాలి.
పాస్వర్డ్ మార్చేటప్పుడు పాత పాస్వర్డ్ను మళ్లీ ఉపయోగించకండి. ప్రతి ముఖ్యమైన ఖాతాకు వేర్వేరు, బలమైన పాస్వర్డ్ పెట్టడం మంచిది. సాధ్యమైన చోట టూ-ఫ్యాక్టర్ ఆథెంటికేషన్ను కూడా ప్రారంభించండి.
6. అనుమానాస్పద లావాదేవీలను గమనిస్తూ సైబర్ ఫిర్యాదు చేయండి
ఫోన్ పోయిన తర్వాత మీ బ్యాంక్ నుంచి వచ్చే SMSలు, ఈమెయిల్ అలర్ట్లను జాగ్రత్తగా గమనించండి. అనుమానాస్పద లావాదేవీ కనిపిస్తే వెంటనే బ్యాంకుకు తెలియజేయాలి. డబ్బు పోయిన సందర్భంలో ఆలస్యం చేయకుండా 1930కు కాల్ చేయడం చాలా ముఖ్యం.
సైబర్ మోసం జరిగితే నేషనల్ సైబర్ క్రైమ్ రిపోర్టింగ్ పోర్టల్లో ఫిర్యాదు నమోదు చేయవచ్చు. లావాదేవీ ఐడీ, బ్యాంకు పేరు, డెబిట్ అయిన మొత్తం, తేదీ, స్క్రీన్షాట్లు వంటి ఆధారాలను సిద్ధంగా ఉంచుకోవాలి. ఫిర్యాదు చేసిన తర్వాత వచ్చిన acknowledgement నంబర్ను భద్రపరచుకోవాలి.
ఇంకో ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే.. ఫోన్ తిరిగి ఇస్తామని చెప్పి ఎవరైనా OTP, UPI PIN, బ్యాంకు పాస్వర్డ్ అడిగితే ఇవ్వకూడదు. ‘ఫోన్ ట్రాక్ చేయడానికి ఈ యాప్ ఇన్స్టాల్ చేయండి’ అంటూ తెలియని APK ఫైళ్లను పంపినా డౌన్లోడ్ చేయకండి. ఇవి మరో మోసానికి దారితీయవచ్చు.
ఫోన్ పోకుండా ముందుగానే తీసుకోవాల్సిన జాగ్రత్తలు
ఫోన్ పోయిన తర్వాత చర్యలు తీసుకోవడం కంటే ముందుగానే భద్రతా సెట్టింగులు ఏర్పాటు చేసుకోవడం మంచిది. కనీసం ఆరు అంకెల PIN లేదా బలమైన పాస్వర్డ్ ఉపయోగించండి. ఫింగర్ప్రింట్ లేదా ఫేస్ అన్లాక్ను కూడా ప్రారంభించండి. లాక్ స్క్రీన్పై OTPలు, బ్యాంకు సందేశాల పూర్తి వివరాలు కనిపించకుండా నోటిఫికేషన్ సెట్టింగులను మార్చండి.
Find Hub లేదా Apple Find My సేవలను ముందుగానే ఆన్లో ఉంచండి. ఫోన్ IMEI నంబర్, కొనుగోలు బిల్లు, ముఖ్యమైన డాక్యుమెంట్లను వేరే సురక్షిత ప్రదేశంలో భద్రపరచుకోండి. ముఖ్యమైన ఫొటోలు, ఫైళ్లకు క్లౌడ్ బ్యాకప్ ఉంచుకోవడం కూడా ఉపయోగపడుతుంది.
చివరిగా..
స్మార్ట్ఫోన్ పోయినప్పుడు ముందుగా ఆందోళన చెందకుండా వేగంగా చర్యలు తీసుకోవాలి. ఫోన్ లొకేషన్ గుర్తించడం, సిమ్ బ్లాక్ చేయించడం, బ్యాంక్ ఖాతాలు, UPI సేవలను సురక్షితం చేయడం, పోలీసులకు ఫిర్యాదు చేయడం, CEIR ద్వారా IMEI బ్లాక్ చేయించడం, పాస్వర్డ్లను మార్చడం వంటి చర్యలు మీ వ్యక్తిగత డేటా, డబ్బును రక్షించడంలో సహాయపడతాయి.
గుర్తుంచుకోండి.. ఫోన్ తిరిగి దొరుకుతుందో లేదో చెప్పలేం. కానీ వెంటనే సరైన చర్యలు తీసుకుంటే దాని వల్ల కలిగే నష్టాన్ని తగ్గించుకోవచ్చు.
